1. Føremål

Dette arket skal gje sjåføren ei konkret framgangsmåte dersom ein passasjer vert bevisstlaus i bilen eller er svært vanskeleg å vekkje. Sjåføren skal ikkje stille diagnose. Oppgåva er å sikre situasjonen, varsle 113, kontrollere pust og følgje instruks frå AMK til helsepersonell tek over.

2. Akutt handlingsrekkefølgje

3. Sjekk respons

Start med det enkle: prøv å få kontakt. Bruk tydeleg stemme og spør til dømes: «Høyrer du meg?» eller «Går det bra?» Dersom du ikkje får svar, rist forsiktig i skuldra. Ikkje bruk hardhendt risting, og ver særleg varsam dersom personen kan vere skadd etter fall, kollisjon eller bråstopp.

• Reagerer personen normalt: hald personen under oppsyn og vurder om 113 eller legevakt skal kontaktast.
• Reagerer personen ikkje, eller er svært vanskeleg å vekkje: ring 113 straks.
• Dersom personen er uklar, forvirra, tungpusta, blåleg, kaldsveitt eller brått mykje dårlegare: ring 113.

4. Sjekk pust

Etter at 113 er varsla, eller medan du har 113 på høgtalar, skal du sjekke om personen pustar normalt. AMK kan rettleie deg undervegs.

• Sørg for frie luftvegar så godt det let seg gjere. Løft haka forsiktig og bøy hovudet lett bakover dersom det ikkje er mistanke om skade som krev særleg varsemd.
• Sjå om brystkassa hevar og senkar seg.
• Lytt etter pustelydar og kjenn etter luftstraum frå munn/nase.
• Bruk inntil 10 sekund dersom du er usikker.
• Gisping, sjeldne trekk, snorkande/unormal pust eller manglande pust skal reknast som ikkje normal pust.

5. Dersom personen pustar normalt

Ein bevisstlaus person som pustar normalt, må ha frie luftvegar og tett oppfølging. Hovudrisikoen er at luftvegane vert blokkerte av tunge, oppkast, blod, slim eller feil hovudstilling.

• Hald luftvegane frie og følg instruks frå 113.
• Legg personen i sideleie dersom det er trygt, mogleg og AMK vurderer det som rett.
• Dersom personen sit fastspent i bilsetet og det ikkje er trygt eller praktisk mogleg å flytte han/ho, hald hovudet i ei stilling som gir fri luftveg og følg instruks frå AMK.
• Kontroller pusten kontinuerleg. Personen kan slutte å puste normalt.
• Hald personen varm, skjerma og under oppsyn til ambulanse kjem.
• Gje ikkje mat, drikke eller medisinar til ein bevisstlaus person.

6. Dersom personen ikkje pustar normalt

Dersom personen ikkje pustar, pustar unormalt eller du er i tvil om pusten er normal, skal situasjonen handterast som mogleg hjartestans. Ring 113, set telefonen på høgtalar og start HLR når AMK instruerer deg.

• Få personen ned på eit fast underlag dersom det er trygt og mogleg. HLR er vanskeleg å utføre effektivt i bilsete.
• Start med 30 brystkompresjonar og 2 innblåsingar dersom du er opplært og AMK instruerer deg til dette.
• Dersom du ikkje kan eller ikkje vil gi innblåsingar, følg instruks frå 113. Brystkompresjonar åleine er betre enn å ikkje gjere noko.
• Hent eller få andre til å hente hjartestartar dersom ein er tilgjengeleg i nærleiken.
• Slå på hjartestartaren og følg taleinstruksane. Ikkje stopp HLR utan beskjed frå 113, hjartestartar eller helsepersonell.

7. Når passasjeren sit i bilen

Ein taxi er trong, og det kan vere vanskeleg å vurdere og handtere ein bevisstlaus person. Tryggleik kjem først. Flytting skal berre gjerast dersom det er nødvendig og forsvarleg.

• Opne døra for betre tilgang og luft, dersom dette er trygt.
• Løys opp stramme klede rundt hals og bryst dersom det hindrar pust.
• Løys setebeltet dersom det hindrar pust eller tiltak, men støtt personen slik at han/ho ikkje fell framover eller ut av bilen.
• Ved normal pust: prioriter frie luftvegar og overvaking.
• Ved manglande/unormal pust: få personen ned på fast underlag dersom det er mogleg utan å utsetje deg sjølv eller andre for fare.
• Ved trafikkfare, tunnel eller farleg stoppestad: få råd frå 113 om kva som er tryggast.

8. Opplysningar til 113

• Nøyaktig stad: adresse, vegnamn, tunnel, rasteplass, haldeplass, hotell eller anna landemerke.
• At du er taxisjåfør og har ein bevisstlaus eller svært dårleg passasjer i bilen.
• Om personen reagerer på tilsnakk/risting.
• Om personen pustar normalt, unormalt eller ikkje pustar.
• Om HLR er starta, eller om hjartestartar er henta/tilgjengeleg.
• Kva som skjedde før personen vart dårleg, dersom du veit det.
• Om det er mistanke om fall, skade, rus, diabetes, anfall, brystsmerter, hjerneslag eller allergisk reaksjon.
• Bilnummer, registreringsnummer og kvar ambulansen lettast finn dykk.

9. Kva sjåføren ikkje skal gjere

• Ikkje køyre vidare for å «sjå om det går over».
• Ikkje køyre direkte til sjukehus i staden for å ringje 113, med mindre AMK uttrykkeleg seier det.
• Ikkje gje mat, drikke eller tablettar til ein bevisstlaus eller svært sløv person.
• Ikkje forlate personen åleine.
• Ikkje bruke tid på å leite etter årsak dersom pust og bevisstheit ikkje er avklart.
• Ikkje diskutere helseopplysningar med uvedkomande etter hendinga.

10. Intern varsling og vidare drift

Når 113 er kontakta og akutt situasjon er handtert så langt som mogleg, skal sentralen/dagleg leiar varslast så snart det er praktisk forsvarleg. Akutt helsehjelp og tryggleik går alltid først.

• Opplys kva bil det gjeld, kvar bilen står og om ambulanse er varsla.
• Avklar om turen må avbrytast, om ny bil må sendast, eller om andre passasjerar må følgjast opp.
• Del berre nødvendige opplysningar. Helseopplysningar skal handsamast konfidensielt.

11. Etter hendinga

Etter ei alvorleg hending skal det skrivast kort hendingrapport/avvik. Rapporten skal vere sakleg og berre innehalde nødvendige opplysningar.

12. Kort sjekkliste for sjåføren

13. Kjelder

• Helsenorge: Førstehjelp ved bevisstløshet – https://www.helsenorge.no/forstehjelp/forstehjelp-ved-bevisstloshet/
• Helsenorge: Hjerte- og lungeredning – https://www.helsenorge.no/forstehjelp/hjerte-og-lungeredning/
• Helsenorge: Ring 113 – https://www.helsenorge.no/forstehjelp/ring-113/
• Helsenorge: Bruk av hjertestarter – https://www.helsenorge.no/forstehjelp/bruk-av-hjertestarter/
• Norsk Resuscitasjonsråd: Informasjon om hjarte-lungeredning og hjartestartar – https://nrr.org/

Merk: Dette arket er eit internt opplærings- og støtteark for sjåførar. Det erstattar ikkje praktisk førstehjelpskurs, instruks frå 113 eller verksemda sine HMS-rutinar.